✍️ दिपेश श्रेष्ठ। भक्तपुरको प्रशासनिक नेतृत्वमा अहिले एउटा यस्तो नाम छ, जसको सरकारी सेवाको यात्रा एउटा जिल्लाको प्रमुख जिल्ला अधिकारीको कुर्सीबाट सुरु भएको होइन। विभिन्न तह र भूगोलमा जिम्मेवारी सम्हाल्दै राजपत्राङ्कित प्रथम श्रेणीको सहसचिव बनेका बिनोद कुमार खड्का अहिले काठमाडौँ उपत्यकाको महत्वपूर्ण जिल्ला भक्तपुरको प्रमुख जिल्ला अधिकारीका रूपमा कार्यरत छन्।
खड्काको प्रशासनिक यात्रालाई बुझ्न उनको अहिलेको पदबाट होइन, पछिल्ला वर्षमा देखिएको जिम्मेवारीको क्रमबाट हेर्नुपर्ने हुन्छ। खड्का नेपाल प्रशासन सेवाका राजपत्राङ्कित प्रथम श्रेणीका सहसचिव हुन्। प्रदेश सचिवका रूपमा सामाजिक विकास मन्त्रालय, राप्ती उपत्यका देउखुरीमा कार्यरत रहेको र त्यसपछि गृह मन्त्रालय वा अन्तर्गत सहसचिवमा सरुवा गरिएको हाे।
खड्काको प्रमुख जिल्ला अधिकारीका रूपमा पुष्टि हुने पुरानो जिम्मेवारीमध्ये पाँचथर महत्वपूर्ण छ। प्रमुख जिल्ला अधिकारीका रूपमा २०७३ फागुन २३ देखि २०७४ भदौ १४ गतेसम्म जिल्ला प्रशासन कार्यालय पाँचथरको जिम्मेवारी सम्हालेका थिए। त्यसपछि २०७४ भदौ १६ गते लक्ष्मीदेवी होमागाईँ (खतिवडा)ले जिम्मेवारी सम्हालेकी थिइन्।
यसरी हेर्दा खड्काले पाँचथरमा करिब छ महिना प्रमुख जिल्ला अधिकारीका रूपमा काम गरेको देखिन्छ। यो अवधिले उनको प्रशासनिक यात्रामा जिल्ला प्रशासनको नेतृत्व सम्हाल्ने चरण सुरु भइसकेको तथ्य देखाउछ।
त्यसपछि खड्का अर्काे पूर्वी पहाडी जिल्ला संखुवासभाको प्रशासनिक नेतृत्वमा पुगे। २०७३–२०७४ मा होइन, पछिल्लो कार्यकालमा २०८१ कात्तिक १२ गतेदेखि २०८१ फागुन २२ गतेसम्म संखुवासभाका प्रमुख जिल्ला अधिकारी थिए। जाे संखुवासभाका लागि ४५ औँ प्रमुख जिल्ला अधिकारी थियाे।
संखुवासभामा रहँदा स्थानीय प्रशासन, उद्योग–व्यवसाय, कर प्रशासन र सुरक्षा व्यवस्थापनसँग जोडिएका सार्वजनिक कार्यक्रममा उनी सक्रिय देखिए भने, स्थानीय अभिलेखमा खड्काले करदाता र व्यवसायीलाई कर तिर्न प्रोत्साहित गर्दै राज्यप्रतिको नागरिक दायित्वसँग कर प्रणालीलाई जोडेर प्रशासनिक सेवा गरेका थिए। संखुवासभाको अनुभवपछि उनको प्रशासनिक यात्रा फेरि अर्को फरक सामाजिक र भौगोलिक परिवेशतर्फ मोडियो।
गृह मन्त्रालयको निर्णयअनुसार २०८१ फागुन २२ गतेतिर खड्कालाई पहडि जिल्ला संखुवासभाबाट सिधै मधेशकाे त्याे पनि भारत सँग सिमा जाेडिएकाे जिल्ला रौतहटको प्रमुख जिल्ला अधिकारीको जिम्मेवारीमा सरुवा गरियाे। २०८१ फागुन २२ गते प्रकाशित समाचारमा गृह मन्त्रालयले खड्कालाई रौतहटको नयाँ प्रमुख जिल्ला अधिकारी बनाएको थियाे।
रौतहटमा उनको कार्यकाल छोटो भए पनि त्यस अवधिका गतिविधि स्मरण गर्न याेग्य छन्। २०८२ जेठ १८ गते खड्काको अध्यक्षतामा जिल्ला विपद् व्यवस्थापन समितिको बैठक बसि फरक सैलिमा जिल्लाकाे जनताकाे सेवा सञ्चालन थालियाे।
रौतहटमा उनको जिम्मेवारीले पहाडी प्रशासनबाट मधेशको प्रशासनिक भूगोलमा काम गर्ने अर्को अनुभव थपेको देखिन्छ। शान्ति–सुरक्षा, विपद् व्यवस्थापन, सीमावर्ती क्षेत्रसँग सम्बन्धित विषय र नागरिक प्रशासनजस्ता विषयमा मधेशका जिल्लाको आफ्नै संवेदनशीलता हुन्छ।
तर, मधेशकाे भन्दा पहाडकाे जिल्लाहरुमा लामाे अनसभव रहेका खड्कालाई २०८२ असोजको अन्त्यतिर गरिएको प्रशासनिक फेरबदलमा रौतहटबाट पुन: पहाडी जिल्ला धनकुटाको प्रमुख जिल्ला अधिकारीमा सरुवा गरियाे।
धनकुटामा रहँदा खड्काको कार्यकालसँग जोडिएको एउटा उल्लेखनीय विषय पदममाया गुरुङलाई सर्वोच्च अदालतको आदेशअनुसार क्षतिपूर्ति उपलब्ध गराउने प्रक्रिया हो। २०७४ सालमा गैरकानुनी थुनामा राखिएको घटनामा सर्वोच्च अदालतको आदेशपछि आठ वर्षपछि गुरुङको खातामा ६ लाख ३ हजार रुपैयाँ क्षतिपूर्ति जम्मा गरिएको थियो। जिल्ला प्रशासन कार्यालय धनकुटामा प्रमुख जिल्ला अधिकारी खड्का, प्रहरी उपरीक्षक र गृह मन्त्रालयकी कानुन शाखाकी अधिकृतको उपस्थितिमा त्यसको भर्पाई हस्तान्तरण गरिएको थियो। उक्त घटना प्रमुख जिल्ला अधिकारीको हैसियतमा उनी सहभागी भएको एउटा महत्वपूर्ण प्रशासनिक प्रक्रियाका रूपमा मानिन्छ।
खड्काको करियरमा अर्को महत्वपूर्ण मोड उनको सहसचिव तहसँग सम्बन्धित छ। नेपाल प्रशासन सेवाका राजपत्राङ्कित प्रथम श्रेणीका कर्मचारीका रूपमा उनि देखिन्छन्। बिनोद कुमार खड्का सामाजिक विकास मन्त्रालय, राप्ती उपत्यका देउखुरीमा प्रदेश सचिवका रूपमा कार्यरत रहेको र गृह मन्त्रालय वा अन्तर्गत सहसचिवमा सरुवा गरिएको थियाे।
यसले उनको करियर केवल जिल्ला प्रशासनमा सीमित नभएको जुनसुकै क्षेत्रकाे जिम्मेवारी दिएपनि कुसलता पुर्वक सम्हाल्न सक्ने एक प्रशासककाे रुपमा देखिन्छ।। प्रदेश सचिवको जिम्मेवारीदेखि गृह प्रशासनअन्तर्गत सहसचिवको भूमिकासम्म पुगेपछि उनी पुनः जिल्ला प्रशासनको नेतृत्वमा प्रयोग भएकाे देखिन्छन्।
तर, २०८३ जेठ ११ गतेदेखि बिनोद कुमार खड्का भक्तपुरका प्रमुख जिल्ला अधिकारीका रूपमा भक्तपुर सरुवा भए। ५७ औँ प्रमुख जिल्ला अधिकारीकाे रुपमा २०८३/०२/११ देखि भक्तपुरकाे जिल्ला प्रशासन सम्हालि रहेका छन्।
भक्तपुरको प्रशासनिक जिम्मेवारी उनको अघिल्ला जिल्लाभन्दा प्रकृतिका हिसाबले फरक छ। यहाँ ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, बाक्लो शहरी बस्ती, यातायातको चाप, बजार अनुगमन, सार्वजनिक सुरक्षा, धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधि, नदीजन्य विपद् र तीन तहका सरकारबीचको समन्वय एकैसाथ प्रशासनको कार्यक्षेत्रमा आउँछन्।
त्यसैले भक्तपुरको सीडीओका रूपमा खड्काको कार्यसम्पादनलाई केवल शान्ति–सुरक्षाको दृष्टिले मात्र हेर्न सकिँदैन। नागरिक सेवा, बजार व्यवस्थापन, विपद् पूर्वतयारी, सुरक्षा निकायसँगको समन्वय र स्थानीय तहसँगको सहकार्य पनि उनको कार्यकालको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्नेछ।
भक्तपुरमा उनको सक्रियता पछिल्लो वर्षाजन्य विपद्को समयमा प्रत्यक्ष देखिएको छ। २०८३ असोज ९ गते निरन्तर वर्षाका कारण मनोहरा खोलामा आएको बाढीले बोडे–मूलपानी जोड्ने पुलको आसपासको सडकको जमिन भासिएपछि यातायात बन्द गर्ने निर्णय प्रशासनले गरेको गर्याे।
त्यस क्रममा खड्का जिल्ला प्रहरी प्रमुखसहितको टोली लिएर हनुमन्ते र मनोहरा खोलाको अवस्थाको स्थलगत अनुगमनमा पुगेका थिए। बालकोट, कौशलटार, लोकन्थली र सागबारी क्षेत्रमा जोखिममा रहेका अस्थायी टहरामा बस्ने मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सारिएको तथा पहिरोका कारण अवरुद्ध च्यामासिंह–ताथली–नाला सडक सञ्चालनका लागि स्थलगत अनुगमनपछि डोजर परिचालन गरियाे।
यो घटनाले भक्तपुरमा खड्काको कार्यकालको एउटा पक्ष भने स्पष्ट पार्छ—प्रमुख जिल्ला अधिकारीको जिम्मेवारी कार्यालयभित्र बसेर निर्णय गर्ने मात्र होइन, विपद्का बेला घटनास्थलमै पुगेर सुरक्षा निकाय, स्थानीय तह र प्राविधिक पक्षसँग समन्वय गर्दै तत्काल निर्णय लिनुपर्ने जिम्मेवारी पनि हो।
खड्काको सार्वजनिक रूपमा पुष्टि गर्न सकिने प्रशासनिक यात्रालाई हेर्दा उनको अनुभवमा विभिन्न भूगोल जोडिएका छन्—पाँचथरको पहाडी प्रशासन, संखुवासभाको दुर्गम पहाडी परिवेश, रौतहटको मधेशी भूगोल, धनकुटाको पूर्वी पहाड र अहिले भक्तपुरको शहरी प्रशासन।
यी जिल्लाहरूको सामाजिक संरचना, सुरक्षा चुनौती र नागरिक सेवाको प्रकृति फरक–फरक छन्। त्यसैले उनको प्रशासनिक करियरलाई एउटै घटनाबाट मूल्याङ्कन गर्नुभन्दा उनले सम्हालेका जिम्मेवारीको क्रमबाट हेर्नु बढी तथ्यपरक हुन्छ।
प्रशासनिक पद आफैंमा उपलब्धि होइन; त्यस पदबाट नागरिकले पाउने सेवा र सुरक्षा नै त्यसको वास्तविक परीक्षण हो। भक्तपुरमा खड्काको कार्यकाल कति प्रभावकारी रह्यो भन्ने प्रश्नको उत्तर आगामी दिनका निर्णय, सेवा प्रवाह, विपद् व्यवस्थापन, बजार अनुगमन, सार्वजनिक सुरक्षा र नागरिक गुनासो सम्बोधनबाट क्रमशः देखिनेछ।
बिनोद कुमार खड्का एउटै भूगोलमा सीमित प्रशासनिक अधिकारी होइनन्। पाँचथरबाट सुरु भएको उनको प्रमुख जिल्ला अधिकारीकाे जिम्मेवारी र त्यसपछि संखुवासभा, रौतहट, धनकुटा हुँदै भक्तपुरसम्म आइपुगेको जिम्मेवारीले उनलाई नेपालको फरक–फरक प्रशासनिक भूगोलमा काम गर्ने अनुभव दिएको छ भने, स्थान अनुसार यहाँ भाषाले समेत फरकता देखिन्छ।
अब त्यो अनुभवको सबैभन्दा जटिल प्रयोग भक्तपुरमा हुनेछ। किनकि यहाँ प्रशासनसँग नागरिकको भेट केवल संकटका बेला होइन, हरेक दिन नागरिकता, राहदानी, राष्ट्रिय परिचयपत्र, संस्था दर्ता, सुरक्षा, बजार, विपद् र सार्वजनिक सेवाका अनेक तहमा हुन्छ।
त्यसैले बिनोद कुमार खड्काको भक्तपुर कार्यकालको अन्तिम मूल्याङ्कन उनको पद, भाषण वा प्रचारले होइन—नागरिकले प्रत्यक्ष अनुभूति गर्ने प्रशासनिक परिणामले गर्नेछ।
