नेपाली कांग्रेसभित्र पछिल्लो समय देखिएको अन्तरद्वन्द्वलाई केवल शेरबहादुर देउवा र गगन थापाबीचको व्यक्तिगत शक्ति संघर्षका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यो कांग्रेसभित्र लामो समयदेखि थुप्रिँदै आएको पुस्तान्तरण, नेतृत्व हस्तान्तरण, संगठन सञ्चालन, महाधिवेशनको वैधानिकता र निर्वाचनमा पार्टीको कमजोर प्रदर्शनसँग जोडिएको बहुआयामिक संकट हो। विशेष महाधिवेशन र त्यसपछि विकसित विवादले यो संकटलाई अझ सतहमा ल्याएको छ। अहिले देउवा पक्षले विशेष महाधिवेशनको वैधतामाथि प्रश्न उठाइरहेको छ भने गगन नेतृत्वले त्यसैबाट प्राप्त वैधानिक आधारमा पार्टीको १५औँ महाधिवेशन अघि बढाइरहेको अवस्था छ।
” कांग्रेसको संकटमा कुन नेतृत्वको कुन समयको जिम्मेवारी कति रह्यो र अब पार्टी कसरी पुनर्निर्माण गर्ने? देउवा विगतको कांग्रेसको निरन्तरताका प्रतिनिधि हुन् भने गगन परिवर्तनको दाबी गर्ने नयाँ कांग्रेसका प्रतिनिधि हुन्। “
कांग्रेसको वर्तमान संकटलाई कुनै एक नेताको हार–जित वा कुनै एउटा घटनाको परिणामका रूपमा हेर्नुभन्दा देउवा नेतृत्वकालमा विकसित संस्थागत कमजोरी र गगन नेतृत्वले त्यसलाई रूपान्तरण गर्न खोज्दा उत्पन्न चुनौतीका रूपमा बुझ्नुपर्छ। भदौ २३–२४ को राजनीतिक उथलपुथल, देउवा परिवारमाथिको आक्रमण, नेतृत्वप्रतिको जनअसन्तुष्टि, विशेष महाधिवेशन, त्यसपछि भएको प्रतिनिधिसभा निर्वाचन र कांग्रेसको घटेको प्रतिनिधित्व—यी सबै घटनालाई एउटै राजनीतिक श्रृंखलाका रूपमा विश्लेषण गर्नुपर्ने देखिन्छ। यस आधारमा पत्रकार दिपेश श्रेष्ठको विश्लेषणमा प्रश्न ‘देउवा कि गगन?’ भन्दा पनि ‘कांग्रेसको संकटमा कुन नेतृत्वको कुन समयको जिम्मेवारी कति रह्यो र अब पार्टी कसरी पुनर्निर्माण गर्ने?’ भन्ने हुनेछ।
१. शेरबहादुर देउवा नेपाली कांग्रेसका सामान्य नेता होइनन्। विद्यार्थी राजनीतिबाट उदाएका देउवा प्रधानमन्त्री, पार्टी सभापति र पटक–पटक सत्ताको केन्द्रमा पुगेका नेता हुन्। लामो समय कांग्रेसको नेतृत्वमा रहँदा उनले पार्टीलाई सत्ता र गठबन्धनको राजनीतिमा प्रभावशाली बनाए, तर त्यही अवधिमा पुस्तान्तरण, संगठनको पुनर्संरचना र नेतृत्व हस्तान्तरणको प्रश्न पनि बलियो हुँदै गयो। विशेष महाधिवेशनको माग उठ्दा गगन–विश्वप्रकाश पक्षले ठूलो संख्यामा महाधिवेशन प्रतिनिधिको समर्थन जुटाएको दाबी गरेको थियो। देउवाले विशेष महाधिवेशन नबोलाउनु र नियमित महाधिवेशन पनि निर्धारित प्रक्रियाअनुसार अघि नबढ्नुले विवाद थप चर्किएको देखिन्छ।
२. २०८२ भदौ २३ र २४ को घटनाले कांग्रेसको मात्र होइन, नेपालको समग्र राजनीतिक संरचनाको कमजोरी उजागर गर्यो। त्यस घटनापछि पुराना राजनीतिक दलप्रति जनआक्रोश तीव्र भयो र कांग्रेस पनि त्यसको प्रत्यक्ष प्रभावबाट अलग रहन सकेन। देउवा परिवारमाथि भएको आक्रमण र त्यसपछिको आलोचनालाई कांग्रेसको राजनीतिक क्षतिको एकमात्र कारण भन्न मिल्दैन। तर पार्टी सभापतिको हैसियतमा देउवा लामो समय राज्यसत्ताको निर्णायक भूमिकामा रहेकाले त्यस अवधिमा भएका राजनीतिक निर्णय र जनअसन्तुष्टिको राजनीतिक भारबाट उनी पूर्णतः अलग हुन सक्दैनन्। यद्यपि भदौ २३–२४ को सम्पूर्ण घटनाको जिम्मेवारी व्यक्तिगत रूपमा देउवालाई मात्र दिनु पनि वस्तुगत विश्लेषण हुँदैन।
३. देउवाको अर्को महत्वपूर्ण कमजोरी नेतृत्व हस्तान्तरणको व्यवस्थापनमा देखिन्छ। कांग्रेसभित्र नयाँ पुस्ताले नेतृत्वको दाबी गरिरहँदा पुरानो नेतृत्व र नयाँ पुस्ताबीच संवाद, सहमति र जिम्मेवारी हस्तान्तरणको स्पष्ट राजनीतिक प्रक्रिया निर्माण हुन सकेन। परिणामतः नेतृत्व परिवर्तन स्वाभाविक संगठनात्मक प्रक्रियाभन्दा शक्ति संघर्षजस्तो देखिन पुग्यो। देउवा पक्षले पार्टीलाई विभाजनबाट जोगाउन आवश्यक रहेको तर्क गर्दै आएको छ भने गगन पक्षले पुरानो नेतृत्वकै निरन्तरताले कांग्रेसको पुनर्जागरण सम्भव नहुने तर्क अघि सारेको छ। यी दुई दृष्टिकोणबीचको टकराव नै विशेष महाधिवेशनको मुख्य राजनीतिक पृष्ठभूमि बन्न पुग्यो।
४. गगन थापाको राजनीतिक उदयलाई पनि यही पृष्ठभूमिमा बुझ्नुपर्छ। विद्यार्थी आन्दोलनदेखि संसदीय राजनीतिसम्म आइपुगेका थापा कांग्रेसभित्र पुस्तान्तरणका प्रमुख आवाज बने। तर नेतृत्व परिवर्तनको माग गर्नु र त्यसपछि पार्टीलाई एकताबद्ध गरेर निर्वाचनमा प्रभावकारी परिणाम निकाल्नु दुई फरक चुनौती हुन्। विशेष महाधिवेशनबाट सभापति बनेपछि गगनले पुरानो नेतृत्वको विकल्प प्रस्तुत गरे, तर त्यसलगत्तै निर्वाचनको दबाब, संगठनभित्रको विभाजन र पुरानो तथा नयाँ समूहबीचको अविश्वास व्यवस्थापन गर्नुपर्ने कठिन जिम्मेवारी पनि उनको काँधमा आयो। त्यसैले गगनलाई केवल ‘परिवर्तनको प्रतीक’ भनेर हेर्नु वा सबै समस्याको समाधानकर्ता ठान्नु पनि राजनीतिक रूपमा अपूर्ण हुन्छ।
५. विशेष महाधिवेशनको औचित्यमा कांग्रेसभित्र आज पनि मूल विवाद यही हो—के त्यो आवश्यक संस्थागत सुधार थियो कि पार्टी विभाजनलाई बढाउने प्रक्रिया? गगन पक्षको दृष्टिमा नियमित महाधिवेशन समयमा हुन नसकेको अवस्थामा विशेष महाधिवेशन नेतृत्व पुनर्संरचनाको वैधानिक उपाय थियो। देउवा पक्षले भने त्यसलाई पार्टी विधान र स्थापित प्रक्रियाविपरीत भएको भन्दै प्रश्न उठाउँदै आएको छ। अहिले विशेष महाधिवेशनको वैधतासम्बन्धी कानुनी विवादसमेत जारी छ, यद्यपि सर्वोच्च अदालतको यसअघि भएको फैसलाले गगन नेतृत्वको कांग्रेसलाई आधारिक मान्यता दिएको अवस्था रहेको रिपोर्ट गरिएको छ। देउवा पक्षले भने पुनरावलोकनको प्रक्रिया अघि बढाएको छ।
६. फागुन २१ मा सम्पन्न प्रतिनिधिसभा निर्वाचनको परिणामले भने दुवै धारलाई आत्मसमीक्षाको ठाउँ दिएको छ। विशेष महाधिवेशनपछि गगन नेतृत्वमा कांग्रेस निर्वाचनमा गएको भएकाले चुनावी परिणामको राजनीतिक जिम्मेवारीबाट नयाँ नेतृत्व पूर्णतः पन्छिन सक्दैन। तर निर्वाचनअघि पार्टीभित्र बनेको विभाजन, टिकट वितरण, संगठनात्मक संरचना र लामो समयदेखि सञ्चित असन्तुष्टिको पृष्ठभूमि देउवा नेतृत्वकालमै बनेकाले सम्पूर्ण पराजयको जिम्मेवारी गगनलाई मात्र दिनु पनि न्यायोचित हुँदैन। अर्थात् निर्वाचनको तत्कालीन नेतृत्वको जिम्मेवारी गगनसँग बढी जोडिए पनि निर्वाचनसम्म आइपुग्दाको संरचनागत कमजोरीको जिम्मेवारी देउवा नेतृत्वसँग पनि जोडिन्छ।
७. गगनका लागि व्यक्तिगत राजनीतिक चुनौती पनि कम छैन। लामो समय काठमाडौं–४ बाट निर्वाचित हुँदै आएका उनले नयाँ राजनीतिक सन्देशका साथ निर्वाचन क्षेत्र परिवर्तन गरेर प्रतिस्पर्धा गर्ने निर्णय गरे र त्यसको परिणाम अपेक्षाअनुकूल रहेन। सभापतिको जिम्मेवारी लिएपछि आफ्नै निर्वाचन परिणाम कमजोर हुनु उनको नेतृत्वका लागि राजनीतिक प्रश्न अवश्य हो। तर यसलाई मात्र आधार बनाएर गगनको समग्र राजनीतिक भविष्यबारे निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। बरु यसले उनलाई पार्टी नेतृत्व र व्यक्तिगत निर्वाचन रणनीतिबीच सन्तुलन कसरी कायम गर्ने भन्ने प्रश्न दिएको छ।
८. देउवा र गगनको तुलना गर्दा एउटा महत्वपूर्ण भिन्नता देखिन्छ—देउवा विगतको कांग्रेसको निरन्तरताका प्रतिनिधि हुन् भने गगन परिवर्तनको दाबी गर्ने नयाँ कांग्रेसका प्रतिनिधि हुन्। तर दुवैसँग आ–आफ्नै राजनीतिक कमजोरी छन्। देउवाको चुनौती लामो नेतृत्वपछि पार्टीभित्र बढेको पुस्तान्तरणको माग र संगठनात्मक असन्तुष्टिलाई सम्बोधन गर्न नसक्नु हो भने गगनको चुनौती परिवर्तनको नारालाई बलियो संगठन, आन्तरिक एकता र चुनावी परिणाममा रूपान्तरण गर्नु हो। त्यसैले कांग्रेसको संकटलाई ‘देउवा खराब, गगन सही’ वा ‘गगन असफल, देउवा सही’ भन्ने दुई ध्रुवीय निष्कर्षमा सीमित गर्दा वास्तविक समस्या ओझेलमा पर्छ।
९. अब कांग्रेसका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण विकल्प व्यक्तिको जित–हार होइन, संस्थागत पुनर्निर्माण हो। देउवा पक्षले विगतको योगदानलाई राजनीतिक सम्पत्तिका रूपमा राख्दै नयाँ नेतृत्वसँग सहकार्य गर्ने वातावरण बनाउनुपर्ने देखिन्छ भने गगन नेतृत्वले आफूलाई केवल देउवाको विकल्पका रूपमा होइन, सम्पूर्ण कांग्रेसलाई समेट्ने सभापतिका रूपमा स्थापित गर्नुपर्ने चुनौती छ। पार्टीले भदौ २३–२४ का घटनादेखि निर्वाचन परिणामसम्म निष्पक्ष आत्मसमीक्षा गर्नुपर्छ, गुटगत संरचना कमजोर बनाउनुपर्छ र नेतृत्व हस्तान्तरणलाई नियमित लोकतान्त्रिक प्रक्रिया बनाउनुपर्छ। कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशन निर्धारित छ। त्यस महाधिवेशन कांग्रेसमा देउवा युगको औपचारिक अन्त्य र गगन युगको सुरुवात मात्र बन्ने कि पुरानो अनुभव र नयाँ पुस्ताबीचको संस्थागत सहकार्यको नयाँ अध्याय बन्ने—त्यो कांग्रेसकै नेतृत्व र कार्यकर्ताको राजनीतिक निर्णयमा निर्भर हुनेछ।
