काठमाडौ । नेपालमा पछिल्ला केही सातादेखि मधेश तथा भित्री मधेशका केही जिल्लामा हिन्दू–मुस्लिम समुदायबीच भएका तनावसँगै रोहिंग्या शरणार्थीको विषय पुनः चर्चामा आएको छ। यसै क्रममा डा. सलाहुद्दीन अख्तर सिद्दीकी, डा. अबुलहुसैन अन्सारी लगाएतले सामाजिक सञ्जालमा रोहिंग्याको नामबाट नेपाली मुस्लिम समुदायलाई बदनाम गर्ने प्रयास भइरहेको दाबी गरेका छन्।
यस्ता अभिव्यक्तिले सार्वजनिक बहसलाई थप तीव्र बनाएको छ। तर यस्तो विषयमा निष्कर्ष निकाल्दा सामाजिक सञ्जालका दाबीभन्दा प्रमाण, इतिहास र कानुनी अवस्थालाई आधार बनाउनु आवश्यक हुन्छ। रोहिंग्या म्यानमारको रखाइन राज्यमा बसोबास गर्ने मुस्लिम अल्पसंख्यक समुदाय हुन्। सन् १९८२ को नागरिकता कानुनपछि म्यानमारले उनीहरूको नागरिकता मान्यता हटायो र उनीहरू ठूलो संख्यामा राज्यविहीन बने। विशेषगरी सन् २०१७ मा भएको सैन्य कारबाहीपछि सात लाखभन्दा बढी रोहिंग्या बंगलादेश पुगे। हाल बंगलादेशको कक्स बजार क्षेत्रमा मात्र १० लाखभन्दा बढी रोहिंग्या शरणार्थी बसिरहेका छन्।
रोहिंग्या शरणार्थीहरू बंगलादेश बाहेक भारत, मलेसिया, इन्डोनेसिया, थाइल्यान्ड तथा अन्य केही देशमा पनि पुगेका छन्। बंगलादेशले उनीहरूलाई नागरिकता दिएको छैन, तर मानवीय आधारमा शरण दिएको छ। मलेसियामा ठूलो सङ्ख्यामा रोहिंग्या भए पनि उनीहरूलाई कानुनी रूपमा शरणार्थीको सीमित हैसियत मात्र छ, नागरिकता छैन। भारतले पनि उनीहरूलाई नागरिकता दिएको छैन र सुरक्षा तथा अध्यागमन कानुनअनुसार व्यवहार गर्दै आएको छ।
नेपालको सन्दर्भमा आधिकारिक तथ्यांक सीमित छन्। संयुक्त राष्ट्रसंघीय शरणार्थी उच्चायुक्त (UNHCR) का अनुसार नेपालमा करिब २० हजार शरणार्थी छन्, जसमध्ये अधिकांश तिब्बती र भुटानी मूलका हुन्। रोहिंग्या तथा अन्य मुलुकबाट आएका केही सय शरणार्थी काठमाडौं उपत्यकामा UNHCR अन्तर्गत दर्ता भएका छन्। नेपालले रोहिंग्यालाई सामूहिक रूपमा शरणार्थीको कानुनी मान्यता दिएको छैन, तर UNHCR मार्फत केही व्यक्तिलाई संरक्षण उपलब्ध गराइएको छ।
नेपालमा रोहिंग्या कसरी आए भन्ने प्रश्नको एउटै उत्तर छैन। विभिन्न समयमा भारत हुँदै खुला सीमाबाट केही व्यक्ति नेपाल प्रवेश गरेका, केही UNHCR को संरक्षण खोज्दै काठमाडौं पुगेका र केही तेस्रो मुलुक जाने प्रयासमा नेपाल आएको विभिन्न प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। तर नेपालमा रहेका सबै मुस्लिम रोहिंग्या हुन् वा रोहिंग्या नै नेपाली मुस्लिमका रूपमा बसेका छन् भन्ने दाबी पुष्टि गर्ने आधिकारिक प्रमाण उपलब्ध छैन।
नेपालका मुस्लिम समुदायको इतिहास भने रोहिंग्याभन्दा धेरै पुरानो छ। इतिहासकारहरूका अनुसार काठमाडौँ उपत्यका, तराई र पश्चिम नेपालमा मुस्लिम समुदायको बसोबास सयौँ वर्षअघि नै सुरु भएको थियो। मल्लकालदेखि कश्मीरी व्यापारी, मुगलकालीन कारीगर तथा तराई क्षेत्रमा बसोबास गर्ने स्थानीय मुस्लिम समुदाय नेपाली समाजको अभिन्न हिस्सा बनेका हुन्। नेपालको अधिकांश मुस्लिम समुदाय यही ऐतिहासिक पृष्ठभूमिबाट विकसित भएको मानिन्छ, रोहिंग्या शरणार्थीबाट होइन।
त्यसैगरी नेपालमा ख्रीष्टियन धर्मको इतिहास पनि धेरै पुरानो छ। सत्रौँ–अठारौँ शताब्दीमा क्यापुचिन मिसनरीहरू काठमाडौं उपत्यकामा पुगेका थिए। आधुनिक समयमा विशेषगरी १९९० पछि धार्मिक स्वतन्त्रता विस्तार भएसँगै नेपाली ख्रीष्टियन समुदायको संख्या बढेको हो। आजका अधिकांश नेपाली ख्रीष्टियन नेपाली नागरिक नै हुन्, विदेशी होइनन्। उनीहरूको इतिहास र पहिचानलाई शरणार्थी वा आप्रवासीसँग जोडेर हेर्नु तथ्यपरक हुँदैन।
त्यस्तै, बर्मा (हालको म्यानमार) बाट नेपाल आएका केही नेपाली मूलका वा हिन्दू परिवारहरूको इतिहास पनि फरक छ। विभिन्न राजनीतिक परिवर्तन र द्विपक्षीय सम्बन्धका क्रममा केही परिवार नेपाल फर्किएका थिए। त्यसलाई रोहिंग्या संकटसँग सीधा तुलना गर्नु ऐतिहासिक रूपमा उपयुक्त मानिँदैन, किनकि दुवै घटनाको कानुनी र राजनीतिक पृष्ठभूमि फरक छ।
धार्मिक तनावको समयमा सामाजिक सञ्जालमा आउने दाबीहरूले समाजमा भ्रम फैलाउन सक्छन्। यदि कुनै विदेशी नागरिक अवैध रूपमा नेपालमा बसोबास गरिरहेको छ भने उनी हिन्दू, मुस्लिम, बौद्ध, ख्रीष्टियन वा अन्य जुनसुकै धर्मका किन नहून्, उनीहरूको विषय नेपालको अध्यागमन र कानुनअनुसार समाधान हुनुपर्छ। त्यसैगरी नेपाली नागरिकलाई धर्मका आधारमा विदेशी शरणार्थीसँग जोडेर सामूहिक रूपमा दोषारोपण गर्नु पनि तथ्य र कानुन दुवै दृष्टिले उचित हुँदैन।
नेपालको संविधानले सबै नागरिकलाई धार्मिक स्वतन्त्रता, समानता र कानुनको समान संरक्षणको अधिकार दिएको छ। त्यसैले सीमा सुरक्षा, अवैध आप्रवासन नियन्त्रण र राष्ट्रिय सुरक्षाको प्रश्न राज्यले कानुनअनुसार सम्बोधन गर्नुपर्छ भने धार्मिक सद्भाव कायम राख्नु सबै समुदायको साझा दायित्व हो। तथ्यमा आधारित बहसले मात्र सामाजिक विश्वास बलियो बनाउँछ; अफवाह र सामूहिक आरोपले होइन।
( डा. सलाहुद्दीन अख्तर सिद्दीकी र डा. अबुलहुसैन अन्सारीकाे साथमा पत्रकार दिपेश श्रेष्ठद्वारा सङ्कलित रिपाेर्ट )
