जयन्ती मंगलाकाली भद्रकाली कपालिनी
दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोस्तुते
अर्थ: दसैं मूलतः असत्यमाथि सत्यको जितको उत्सवका रुपमा मनाइने पर्व हो ।
राक्षस महिषासुरलाई देवी दुर्गा भवानीले परास्त गरेको कथा दसैंसंगै जोडिएर आउँछ । यसर्थ दसैं मूलतः देवी पूजन पनि हो । यहीकारण आशीष दिदाँ महिलाहरुलाई दुर्गा भवानीका विभिन्न नामहरुजस्तै प्रसिद्धी मिलोस् भनेर कामना गर्ने चलन छन् । ‘जयन्ती, मंगलाकाली, भ्रदकाली, कपालीनी, दुर्गा, क्षमा, शिवा, धात्री,स्वाहा र स्वधा नामले प्रसिद्ध देवी तिमीलाई नमस्कार छ’ भन्ने आशयले यो श्लोक वाचन गरेर आशीर्वाद दिने गरिन्छ ।
पुरुषलाई आशीष दिँदा भनिने श्लोक –
आयु द्रोणसुते श्रेयं दशरथे शत्रुक्षेयं राघवे।
ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानं च दुर्योधने।।
शौर्य शान्तनभे बलं हलधरे सत्यं च कुन्तीसुते।
विज्ञानं विदुरे भवतु भवतां कीर्तिश्च नारायणे।।
द्रोण
अर्थ: महाभारतका एक चर्चित पात्र हुन् अश्वत्थामा । गुरु द्रोणाचार्यका पुत्र अश्वत्थामालाई अमरत्व प्राप्त छ । महाभारतमा अश्वत्थामाको पात्र चित्रण जुनसुकै रुपमा भएपनि अष्ट चिरञ्जीवीमध्ये एक मानिने उनकै जस्तो दीघ आयु होस् भन्ने हेतुले आशीष दिदाँ ‘आयु द्रोणसुते’ भन्ने गरिन्छ ।
उनी भन्छिन्, “हाम्रो धर्म र संस्कृतिले नारी र पुरुष भनेर विभेद गरेकै छैन।” “वास्तविक शास्त्रको अध्ययन अध्यापनमा अहिले कमी आएको हुनाले मात्रै यस्तो विभेदको दृष्टिकोण देखिएको हो। हाम्रा शास्त्रहरूमा नारीलाई एउटा गर्ने, पुरुषलाई अर्को गर्ने भन्ने विभेदको नीति छँदै छैन।”
उनका अनुसार द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) को जस्तो आयु होओस् भन्ने आशीर्वाद जसलाई दिए पनि हुन्छ। “नारी पनि सत्कर्मले चिरञ्जीवी बनून् भन्न हुन्छ। दशरथको जस्तै श्री, राघव (राम) जस्तै शत्रुनाश, नहुषको जस्तो ऐश्वर्य, पवनको जस्तो गति, दुर्योधनको जस्तो मान, शन्तनुका छोरा भीष्मको जस्तो शौर्य, बलरामको जस्तै बल, कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरको जस्तै सत्यनिष्ठा, विदुरको जस्तै ज्ञान, नारायणको जस्तो कीर्ति होओस् भन्न नारी वा पुरुष जसलाई पनि हुन्छ।”
यो बाहेक अरू श्लोक पनि आशीर्वचनका रूपमा प्रयोग हुन्छन्।
जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी
दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोस्तुते।।
प्रचलनमा रहेको अर्को श्लोकमा विभिन्न देवीहरूको गुणगान गर्दै आशीर्वाद ग्रहण गर्ने व्यक्तिमा पनि त्यस्तै सामर्थ्य होओस् भनिएको छ। भट्टराई भन्छिन्, “नवदुर्गाले जसरी महिषासुरलाई मर्दन गरिन्, रक्तबीजहरूलाई नाश गरिन् त्यसरी नै दानवी शक्तिलाई नाश गर्ने क्षमता नर वा नारी दुवैमा होओस् भनेर ती नारीशक्तिको नाम लिँदै आशीर्वचन दिइन्छ।”
त्यस्तै अर्को श्लोकको भावार्थ यस्तो छ –
लक्ष्मी तिम्रो घरैमा धनसहित बसून्, कण्ठमा ज्ञानदात्री
फैलून् ती बन्धु सारा, सकल रिपु उता भासियून् मध्यनर्कै।
भा होस् देशान्तरैमा जग र मग गरी चन्द्रको, फूलको झैँ
भोग्नू सन्तानसाथै सकल सुख सधैँ, आयु होओस् शताब्दी।।